Czepiec warmiński to najbardziej rozpoznawalny element kobiecego stroju warmińskiego. Był nakryciem głowy mężatek, zwanym w gwarze „twardą mycką”, „złotą głową” albo „galonkiem”. Wysoki, sztywny, bogato haftowany złotem i srebrem, stawał się prawdziwą „koroną” Warmianki – symbolem jej statusu, dojrzałości i przynależności do lokalnej wspólnoty.
Dziś sztuka jego wykonywania to żywa tradycja: w 2021 roku umiejętność szycia czepców warmińskich wpisano na Krajową Listę Niematerialnego Dziedzictwa Kulturowego, co oficjalnie potwierdziło, że jest to ważny element polskiego dziedzictwa.
Strona główna
Jak wygląda czepiec warmiński?
Tradycyjny czepiec warmiński składa się z trzech części: denka, otoku i wstążek. Denko ma kształt podkowy, jest usztywnione i pokryte jedwabiem, adamaszkiem lub inną szlachetną tkaniną, na której haftuje się motywy roślinne – kwiaty, listki, gałązki – najczęściej złotą lub srebrną nicią. Otok okala głowę, a długie, szerokie wstążki wiązane pod brodą lub z tyłu tworzą efektowną kokardę.
Wnętrze czepca podszywano płótnem, tak aby był wygodny w noszeniu, natomiast z zewnątrz lśnił bogatym haftem. To właśnie dzięki tym zdobieniom czepiec uchodził za najcenniejszą część odświętnego stroju kobiecego – często droższą niż reszta stroju razem wzięta.
Kiedy i kto nosił czepiec?
Początkowo czepce na Warmii nosiły zarówno panny, jak i mężatki, ale w 1694 roku biskup warmiński Jan Stanisław Zbąski wydał zarządzenie, które zabraniało pannom noszenia czepców. Od tej pory miały one być znakiem stanu zamężnego, choć w praktyce zakazu nie zawsze przestrzegano – dziewczęta zakładały skromniej zdobione czepce z węższymi wstążkami.
Moment przejścia od wianka do czepca miał ogromne znaczenie obrzędowe. Podczas oczepin weselnych, u szczytu zabawy, zdejmowano z głowy pannie wianek z mirty, a na jego miejsce wkładano czepiec – symbol nowego stanu. Obrzęd odbywał się zazwyczaj o północy i był jednym z najbardziej wzruszających momentów wesela.
Czepiec był też elementem posagu. Często zamawiano go u sióstr zakonnych (m.in. katarzynek), później kobiety coraz częściej haftowały je samodzielnie. Stare Warmianki, gdy czepiec się zużywał, przekazywały złote nici z denka zakonnicom, które wykorzystywały je do zdobienia ornatów i paramentów kościelnych – nic się nie marnowało.
Czepiec warmiński dziś
Pod koniec XIX wieku tradycyjny strój warmiński stopniowo zanikał, ale pamięć o nim przetrwała w muzeach i rodzinnych archiwach. Ważną rolę odgrywają dziś Muzeum Warmii i Mazur w Olsztynie oraz lokalne domy kultury, gdzie przechowywane są oryginalne czepce i prowadzi się badania nad ich formą.
Szczególnie aktywnym ośrodkiem jest Lidzbark Warmiński, gdzie działa m.in. grupa „Węgojska Strużka” oraz rękodzielniczki takie jak Krystyna Tarnacka, od lat rekonstruujące czepce na podstawie źródeł, prowadzące warsztaty i uczące młodsze pokolenia. Ich praca sprawiła, że sztuka szycia czepca warmińskiego została wpisana na krajową listę niematerialnego dziedzictwa, a sam czepiec znów stał się czytelnym symbolem warmińskiej tożsamości.
