Święta Bożego Narodzenia w Polsce obfitują w różnorodne tradycje, które często różnią się w zależności od regionu. Chociaż w większości kraju to Święty Mikołaj, Dzieciątko Jezus lub Aniołek przynoszą prezenty, w Wielkopolsce panuje wyjątkowy zwyczaj związany z postacią Gwiazdora.
Gdzie występuje Gwiazdor?
Gwiazdor to fikcyjna postać, która rozdaje prezenty w Wigilię Bożego Narodzenia.
Oprócz Wielkopolski Gwiazdor pojawia się na ziemi lubuskiej, Kujawach, Kaszubach, Kociewiu oraz na Warmii, szczególnie w częściach, które historycznie znajdowały się pod zaborem pruskim.
Korzenie Postaci
Pochodzenie Gwiazdora wiąże się z dawnymi grupami kolędników, a jego nazwa wywodzi się od noszonej przez nich gwiazdy. Historycznie, Gwiazdor był postacią znacznie bardziej surową niż współczesny, łagodny Święty Mikołaj.
Tradycyjny wielkopolski Gwiazdor to postać, której dzieci się bały. Był utożsamiany z surowym charakterem i przychodził w towarzystwie głośnych dzwonków. Wędrował po wsiach od drzwi do drzwi i odwiedzał rodziny po kolacji wigilijnej.
Jak wygląda Gwiazdor?
Jego wygląd jest charakterystyczny i nie przypomina Świętego Mikołaja, jakiego znamy ze współczesnej popkultury.
Twarz ma brudną, usmoloną sadzą. Ubrany jest w kożuch przepasany skórzanym paskiem.
Na głowie nosi dużą czapę z „baranka”, a na jego twarzy niekiedy jest maska. Natomiast w ręce trzyma krótki bat lub rózgę oraz worek z prezentami.
Jak wygląda wizyta Gwiazdora?
Gwiazdor nie tylko rozdawał dzieciom prezenty. Zanim to zrobił najpierw odpytywał dzieci. Pytał o szkołę, odpytywał z wierszy, modlitw i kolęd. Wiedział czy dziecko w czasie roku zachowywało się Rola Gwiazdora wykraczała poza samo wręczanie prezentów. Pełnił on funkcję moralnego sędziego. Gwiazdor odpytywał dzieci z pacierza i kolęd, znał ich dobre i złe uczynki i w zależności od tego, wręczał upominek lub wymierzał karę.
Dziś rózga jest raczej artefaktem, ale w przeszłości dzieci w czasie wigilii regularnie dostawał karę za złe zachowanie lub nieznajomość modlitw. Wizyta Gwiazdora często nie była kojarzona z niczym przyjemnym.
Ewolucja Postaci
Po II wojnie światowej z dekady na dekadę postać Gwiazdora ulegała zmianie. Migracja z kresów wschodnich przyniosła ze sobą wierzenia w Świętego Mikołaja, które dodatkowo zostały wzmocnione obrazem z popkultury. Wkrótce Gwiazdor zaczął się z nim utożsamiać, stając się dużo łagodniejszą postacią niż wcześniej.
Współcześnie Gwiazdor upodobnił się do Świętego Mikołaja, a ich nazwy używane są w Wielkopolsce wymiennie. Jego strój w Wielkopolsce dziś niczym nie różni się od stroju św. Mikołaja. Jedynym dawnym atrybutem, który pozostał, jest rózga, która w niektórych domach ciągle ma przestrzegać przed niegrzecznością.