Esperanto to stworzony język międzynarodowy (tzw. język pomocniczy), wymyślony po to, by ułatwić ludziom z różnych krajów porozumiewanie się ponad granicami. Uznaje się go za najbardziej rozpowszechniony język sztuczny na świecie – używany jako drugi język przez dziesiątki, a według niektórych szacunków nawet setki tysięcy osób.
Twórcą esperanta był Ludwik Zamenhof, lekarz okulista z Białegostoku. W 1887 roku opublikował on niewielką książeczkę pod pseudonimem „Dr. Esperanto” – to był podręcznik do nowego języka, który nazwał po prostu „językiem międzynarodowym” (Lingvo Internacia). Czytelnicy tak polubili pseudonim autora, że zaczęli używać słowa „Esperanto” jako nazwy samego języka – dosłownie znaczy ono „ten, który ma nadzieję”.
Zamenhof nie marzył tylko o „technicznie wygodnym” języku. Wierzył, że wspólny, neutralny język pomoże zmniejszać uprzedzenia i konflikty, pozwoli ludziom spotkać się „pośrodku”, bez przewagi żadnego narodu. Esperanto od początku było więc projektem językowym i pokojowym jednocześnie.
Skąd wzięło się esperanto? Białystok, miasto wielu języków
Ludwik Zamenhof urodził się w 1859 roku w Białymstoku, mieście należącym wtedy do Imperium Rosyjskiego, zamieszkanym przez Polaków, Żydów, Rosjan, Białorusinów, Niemców. Na ulicach słyszało się kilka języków naraz, a konflikty narodowe i religijne były codziennością. Zamenhof już jako nastolatek zaczął marzyć o języku, który nie będzie „czyjś”, tylko „wszystkich”.
Pierwszą wersję języka opracował w młodości, wielokrotnie ją poprawiał, aż w 1887 r. wydał drukiem tzw. „Unua Libro” – pierwszy podręcznik esperanta, zawierający alfabet, gramatykę, przykładowe teksty i słowniczek. Język od początku zaprojektował jako bardzo regularny, z prostą gramatyką i systemem tworzenia wyrazów, żeby nauka była możliwie szybka i dostępna.
Jak działa język esperanto?
Esperanto opiera się w dużej mierze na słownictwie z języków europejskich – zwłaszcza romańskich (francuski, włoski), ale też germańskich (np. niemiecki) i słowiańskich (w tym polski). Dzięki temu wiele słów wygląda „znajomo” dla osób mówiących po europejsku.
Najważniejsza cecha esperanta to prostota i regularność:
- brak wyjątków w odmianie czasownika – jedna końcówka dla czasu teraźniejszego, jedna dla przeszłego, jedna dla przyszłego,
- stałe końcówki części mowy (np. wszystkie rzeczowniki kończą się na „-o”, przymiotniki na „-a”),
- system afiksów – za pomocą przedrostków i przyrostków z jednego rdzenia można zbudować wiele powiązanych słów, np. z rdzenia amik- („przyjaciel”) powstają: amiko (przyjaciel), amikino (przyjaciółka), amikeco (przyjaźń), amika (przyjacielski).
Dzięki temu język ma stosunkowo niewiele reguł, ale pozwala tworzyć bogate słownictwo. Wielu uczących się podkreśla, że pierwsze proste zdania można układać już po kilku godzinach nauki.
Esperanto dziś – ruch, spotkania, internet
Choć esperanto nigdy nie stało się „oficjalnym językiem świata”, powstała wokół niego żywa społeczność: wydaje się książki, czasopisma, tłumaczy filmy, tworzy muzykę i poezję, organizuje spotkania.
Co roku odbywa się Światowy Kongres Esperanto, przyciągający esperantystów z dziesiątek krajów – w 2009 roku taki kongres zorganizowano właśnie w Białymstoku, mieście urodzenia
Esperanto obecne jest również w internecie: istnieją kursy online, podcasty, filmiki na YouTube, serwisy informacyjne. Szacuje się, że języka używa jako drugiego od kilkudziesięciu tysięcy do nawet około 2 milionów osób, choć dokładnej liczby nie da się podać (nie ma „spisu ludności esperantystów”).
W kilku krajach działają nawet szkoły i przedszkola z elementami nauczania po esperancku, a w miastach na całym świecie istnieją kluby esperantystów, organizujące spotkania i wieczory językowe.
