Jedną z najbardziej charakterystycznych rzeczy, o której nie można nie wspomnieć mówiąc o bogactwie tradycji w Wielkopolsce, jest wielkopolska gwara.
Ten unikatowy na skalę kraju sposób mówienia jest nie tylko niepowtarzalny w żadnym innym miejscu w kraju, ale też dziś przeżywa renesans. Słowa gwarowe są używane w nazwach firm i produktów, miasta – w tym przede wszystkim Poznań – promuje mówienie gwarą wśród mieszkańców, a w internecie znajdziemy liczne strony, aplikacje i profile o gwarze.
Skąd się wzięła gwara wielkopolska?
Mowa mieszkańców Wielkopolski jest mocno związana z historią regionu. Jej kształtowanie było silnie uwarunkowane zwłaszcza zaborem pruskim. Wtedy w Wielkopolsce wprowadzono obowiązek szkolny, jednak sama nauka odbywała się po niemiecku, przez co oficjalny język polski (czyli gramatyka, ortografia, składnia) nie był nauczany.
Na skutek migracji mieszkańców – głównie ze wsi do miast gwara wiejska pojawiła się nawet w Poznaniu. I co unikatowe w Polsce – nadal jest tam silnie obecna i dziś bardzo ceniona, jako unikatowa i nadająca tożsamość miastu i regionowi.
Godejmy po naszymu. Charakterystyczne cechy gwary wielkopolskiej
Poznaniaka i Wielkopolanina można rozpoznać już po kilku wypowiedzianych zdaniach. Najbardziej charakterystyczne cechy to:
- Zaśpiew: Specyficzne podwyższenie melodii (intonacji) na końcu zdania. Silne szczególnie na ziemi leszczyńskiej. Powszechnie się mówi, że leszczyniacy nie mówią, a śpiewają.
- Słówko „tej”: Wołacz ty, który jest wtrącany w zdania lub pojawia się na ich końcu (np. Przestań to robić, tej). Silny w Poznaniu.
- Zmiany samogłoskowe: Zmiana a na o (np. chłopok zamiast chłopak), o na ó (cóś zamiast coś), y na e (mlyko zamiast mleko) oraz zamiana aj na ej (np. dej zamiast daj). Przede wszystkim na wsi i w mniejszych miejscowościach
- Przedrostki i formy: Użycie przyrostka zdrabniającego -yszek (np. chłopyszek – chłopiec) oraz podwajanie niektórych przyimków (wew domu, zez domu).
Słowa, które musisz znać – wielkopolski słownik
Gwara wielkopolska obfituje w ciekawe słowa (tzw. kulturemy), które są nośnikami lokalnej kultury:
- pyry z gzikiem – ziemniaki z twarogiem
- szneka z glancem – drożdżówka z lukrem
- skibka – kromka chleba
- tytka – papierowa torebka, dziś też torba bawełniana
- bimba – tramwaj
- laczki – klapki
- porannik – szlafrok
- zakluczyć/odkluczyć – zamknąć/otworzyć drzwi kluczem
- wiara – ludzie
- wuchta wiary – mnóstwo ludzi
Gwara w kulturze: Od radia do książek
Gwara zaczęła być doceniana i powoli stawała się chlubą Wielkopolski po II wojnie światowej, głównie za sprawą poznańskiej rozgłośni Polskiego Radia, gdzie powstały audycje promujące lokalny folklor. Przede wszystkim na wyróżnienie zasługuje audycja Blubry Starego Marycha (w tej roli Marian Pogasz, którego pomnik stoi w Poznaniu).
Dziś mamy artykuły w gwarze, książki, słowniki, teksty artystyczne. Wielkopolanie są dumni ze swojej gwary i chętnie jej używają.
