Jaś i Małgosia zapuścili się w las. Dzieci szukały siekiery, którą gdzieś w ciemnych gęstwinach zgubił ich tata. Zaczęło się ściemniać i zrobiło się ponuro. Gdzieś za horyzontem ciemnozielonych szczytów drzew chowało się szybko pomarańczowe słońce. Dzieci były coraz bardziej przestraszone i zaniepokojone sytuacją, w której się niechcący znalazły. Niestety nie miały ani wody, ani nawet odrobiny jedzenia, aby nasycić swoje i tak wychudzone brzuszki. Z za szerokiego pnia dębu wyłonił się zarys jakiejś niedookreślonej budowli. Dzieci, zaciekawione znaleziskiem, wyłoniły się z lasu i zaczęły powoli zbliżać się do bardzo dziwnej bryły. Gdy podeszły na tyle blisko by zobaczyć, co to takiego, okazało się, że przed nimi stoi domek z… piernika.
To moje przekształcenie słynnej bajki Braci Grimm posłuży nam jako wstęp do opowiedzenia o rozwoju pierników w Polsce, ze szczególnym uwzględnieniem kultury piernika toruńskiego.
Toruń to duże miasto położone na północy Polski, w województwie kujawsko – pomorskim, zamieszkane przez około 200 tys. osób. Prawa miejskie uzyskało już w 1232 roku. Znane z działalności Mikołaja Kopernika, (chyba by się nie obraził gdybyśmy naszemu słynnemu rodakowi – na potrzeby artykułu – zmienili nazwisko na Kopiernik 😉 ) oraz z jednej z ulubionych przekąsek Torunian oraz Polaków – piernika. Kultura wypiekania, zdobienia i nadawania mu niesamowitych kształtów oraz smaków jest tu głęboko zakorzeniona. Nikt z odwiedzających Toruń nie wyobraża sobie, aby nie zasmakować pysznej „Katarzynki” czy „Maryjki”.
Słowo „piernik” pochodzi zapewne od staropolskiego słowa „pierny”, czyli po prostu pieprzny. Niektórzy przypisują je niemieckiemu słowu „pfefferkuchen” – co swoją drogą oznacza – „ciasto pieprzowe”. Jeszcze inna teoria kieruje nas na Czechy i Słowację do słowa „pernik” – słodkiego ciasta przypominającego strukturą, przyprawami i smakiem właśnie piernika.
Ciekawe zatem jest to, że do słodkiej przekąski – bo ojcem piernika jest miodnik czyli ciasto z dodatkiem miodu – dodawano garść ostrej przyprawy. W późniejszym czasie pieprz zastąpiły cynamon, goździki czy imbir sprowadzane z Gdańska, Niemiec czy nawet Indii. A co ma piernik do wiatraka? Ano mąkę! Wiatrak zazwyczaj wchodził w skład młyna wodnego, w którym to ten biały proszek ucierano ze świeżo skoszonej pszenicy. Zatem mąka pszenna jest głównym składnikiem piernika do tego jajka, cukier i… pyszność gotowa!
Piernik w Toruniu zaczął być wypiekany w XIV wieku, a w wieku XV wieku całej Polsce rozwinęła się rzemieślnicza sztuka ich wytwarzania. Pierniki były uważane za przysmaki luksusowe, ponieważ do ich wypiekania używano drogich przypraw. Również zakony w mieście wypiekały pierniki ale głównie na własne potrzeby. W tamtych czasach w Polsce istniało pewne powiedzenie: Cztery są najlepsze rzeczy w Polsce: toruński piernik, gdańska wódka, warszawski trzewik i krakowska panna. Z niego wynika, że w Toruniu należy szukać nie wódki, butów czy dziewczyny lecz słodyczy.
W drugiej połowie wieku XVIII pierniki spowszedniały i zaczęto je uważać za staromodne danie. W owym czasie podniebienia rodaków zaczęły kierować się ku kuchni francuskiej. Tym sposobem piernik trafił pod strzechy i w XIX wieku również do domów chłopskich. Podobno w skład wiana panny młodej wchodziła również fasa – duże drewniane naczynie – ciasta piernikowego.
W XIX wieku powstały pierwsze fabryki cukiernicze produkujące m.in. pierniki. Toruń stał się potęgą w przemysłowej produkcji piernika – na przełomie XIX i XX wieku jego produkcją zajmowały się aż trzy fabryki. Po II wojnie światowej fabryka Gustava Weesego została upaństwowiona i zmieniono jej nazwę na Fabrykę Cukierniczą „Kopernik”. Od 1989 roku wypiekami pierników zajęły się również mniejsze firmy cukiernicze.
Przez stulecia pierniki nabierał również nowych kształtów, zdobień, smaków i zastosowań.
Na tradycyjnych formach do wypiekania pierników widniały przeróżne sceny czy postacie. Można na nich zobaczyć przepiękną królewską karocę, żołnierzy pruskich czy napoleońskich, świętych, nowe wynalazki, zwierzęta czy sytuacje pełne humor. W dzisiejszych czasach pierniki wyglądają najczęściej jak serduszka tzw. Maryjki czy połączone medaliony – tak wyglądają słynne Katarzynki. Są też ludziki, choinki, podkowy, gwiazdki, bombki, aniołki czy dzwoneczki i wiele innych. Jeśli chodzi o smaki, najpopularniejsze to te nadziewane marmoladą i zalane czekoladą, ale znajdziemy również pierniki lukrowane czy klasyczne z miodem i przyprawami korzennymi.
Swoje specjalne zastosowanie mają tzw. pierniki figuralne (ozdobne, historyczne). Nie były przeznaczone do jedzenia, a jedynie do ozdoby i estetycznej ich prezentacji.
Piernik stał się tak popularny, że producenci innych produktów żywieniowych również docenili jego walory smakowe. Powstały pierniki lodowe, ciasta, a nawet trunki takie jak piwa.
Piernik zdominował festyny, jarmarki, regionalne święta, a nawet wydarzenia kulturalne Torunia. Dobrym przykładem jest Święto Piernika, które odbywało się w latach 2002 – 2020, a po tym okresie zastąpił je Świąteczny festiwal toruńskiej Katarzynki. Swoją siedzibę w Toruniu ma Żywe Muzeum Piernika, które reprezentuje Polskę w Stowarzyszeniu Europejskich Muzeów Piernika. Muzeum Okręgowe w Toruniu również prezentuje wystawy poświęcone kulturze piernika w swoich pododdziałach – Muzeum Toruńskiego Piernika oraz w Domu Kopernika z wystawą „Świat toruńskiego piernika”. Przekąska doczekała się również Piernikowej Alei Gwiazd gdzie uhonorowane są znane postacie związane z Toruniem.
Piernik swoją popularnością podbijały serca wielkich osobistości takich jak Fryderyk Chopin, a Polscy poeci tacy jak Konstanty Ildefons Gałczyński i Zbigniew Herbert pisali o nim. Był też cenionym prezentem dostawali go polscy królowie czy papież Jan Paweł II.
Piernik może jest i stary ale na pewno jary, kultowa przekąska ma swoje miejsce na mapie kulinarnego świata i to jakie! Zajrzyjcie do Torunia aby się o tym przekonać.
