W Niedzielę Palmową w kilku wsiach na północ od Krakowa można spotkać niezwykłe postacie. Mają wysokie, kolorowe czapy, twarze wysmarowane sadzą i głośno wygłaszają rymowane przemowy.
To Pucheroki – jedna z najbardziej charakterystycznych i wesołych tradycji regionu krakowskiego, związana z czasem wielkanocnym i nadejściem wiosny.
Skąd wzięły się Pucheroki?
Nazwa „Pucheroki” (dawniej także: puchery, pueri) wywodzi się od łacińskiego słowa puer – chłopiec, prawdopodobnie też od zwrotu „na pueri” odnoszącego się do kwestujących chłopców.
Dawniej w okolicach Krakowa działały szkoły przykościelne, a ich uczniowie – żacy – w okresie przedświątecznym chodzili po domach, recytowali oracje i prosili o datki na swoje utrzymanie. W XVI–XVIII wieku w Niedzielę Palmową żacy ustawiali się nawet w dwóch rzędach w kościele, wygłaszając rymowane, często żartobliwe mowy.
Z czasem ich występy stały się tak zuchwałe, że w 1780 roku w Krakowie zakazano chodzenia „na pueri”. Żacy przenieśli się więc do podkrakowskich wsi, a zwyczaj stopniowo przejęli chłopcy wiejscy. W ten sposób tradycja nabrała bardziej ludowego, wiejskiego charakteru – religijny wątek ustąpił miejsca zabawie, żartowi i lokalnej fantazji, a Pucheroki zaczęły kojarzyć się z wiosenną radością.
Jak wyglądają Pucheroki?
Najbardziej rozpoznawalnym elementem stroju Pucheroka jest wysoka, stożkowata czapa zrobiona z tektury, bogato ozdobiona kolorową bibułą, piórkami i paskami papieru. Im wyższa i bardziej barwna czapka, tym bardziej „udany” Pucherok – czapa ma zwracać uwagę i wyróżniać postać.
Strój Pucheroka to celowo „śmieszne” i trochę dziwaczne ubranie:
- kożuch założony futrem na wierzch,
- stare marynarki, za duże spodnie,
- ubrania częściowo założone na lewą stronę,
- w pasie powrósła ze słomy lub sznurka.
Twarz wysmarowana sadzą lub węglem ma charakter maski – rozśmiesza i trochę „straszy”, a w tradycyjnych wierzeniach sadza mogła mieć znaczenie ochronne. Wierzono, że brud, ciemny kolor i ślad po dotknięciu twarzy czy ubrania mogą odstraszać złe moce i przynosić szczęście na cały rok.
Pucheroki niosą też zwykle:
- koszyk z sieczką i na podarki (kiedyś jajka, ciasto, dziś także słodycze i pieniądze),
- drewniany młotek na długim trzonku ozdobiony bibułą, nazywany „puchą”, którym stukają o ziemię, wybijając rytm swojej przemowy.
Co robią Pucheroki w Niedzielę Palmową?
W Niedzielę Palmową Pucheroki od wczesnego ranka:
- chodzą od domu do domu,
- zatrzymują się na podwórkach i przed bramami,
- wygłaszają krótkie, rymowane przemowy – zwane oracjami.
Ich oracje są zabawne, czasem lekko złośliwe, ale zawsze kończą się życzeniami zdrowia, urodzaju i szczęścia dla gospodarzy. W trakcie występu Pucheroki głośno stukają „puchą”, wybijając rytm i robiąc hałas – według dawnych wyobrażeń hałas, śmiech i ruch miały „obudzić” przyrodę po zimie.
W zamian za występ dostają jajka, ciasto, smakołyki, a dziś także słodycze i drobne pieniądze. To element kolędowania wiosennego – podobnego do bożonarodzeniowego, ale związanego z okresem Wielkanocy.
Gdzie dziś spotkasz Pucheroki?
Dziś zwyczaj Pucheroków kultywowany jest przede wszystkim w gminie Zielonki pod Krakowem. Żywa tradycja utrzymuje się głównie w:
- Bibicach,
- Zielonkach,
- Trojanowicach,
- Tomaszowicach.
W Niedzielę Palmową odbywają się tam przeglądy i konkursy Pucheroków, m.in. na najpiękniejszy strój i najciekawszą orację. W przeszłości pucherokowe grupy pojawiały się również w innych wsiach północnych okolic Krakowa (np. Węgrzce, Korzkiew, Owczary, Przybysławice).
Zrób własnego pucheroka!
Pokażemy Ci jak możesz stworzyć własnego Pucheroka, takiego, jakiego spotyka się w Zielonkach, Bibicach czy Trojanowicach.
Czego będziesz potrzebować?
- karton lub tektura (na czapę),
- kolorowa bibuła lub papier,
- klej i nożyczki,
- kredki lub flamastry,
- piórka, wstążki lub paski papieru,
- stara koszula, marynarka lub bluza (do przebrania),
- czapka lub gumka recepturka (do przymocowania stożka).
Krok 1: Zrób wysoką czapę Pucheroka
Wytnij z kartonu duży trójkąt i zwiń go w stożek. Sklej brzegi taśmą lub klejem.
Im wyższa czapa, tym lepiej – Pucheroki zawsze nosili bardzo wysokie nakrycia głowy.
Krok 2: Ozdób czapę
Oklej czapę kolorową bibułą. Dodaj piórka, frędzle, paski papieru.
Dawniej im bardziej kolorowo i fantazyjnie, tym lepiej – Pucherok miał się wyróżniać i rozśmieszać.
Krok 3: Strój Pucheroka
Załóż ubrania na lewą stronę albo połącz takie elementy, które do siebie zupełnie nie pasują.
Pucheroki zawsze wyglądały trochę dziwnie i zabawnie – to część ich uroku.
Krok 4: Twarz Pucheroka
Narysuj na kartce lub masce czarne plamy, które będą udawać sadzę, albo użyj farb do twarzy / kredek.
Uwaga: Prawdziwi Pucheroki używali sadzy, ale dziś dbamy o bezpieczeństwo i zdrowie – lepiej wykorzystać bezpieczne farby do twarzy lub papierową maskę, zamiast prawdziwej sadzy.
Krok 5: Wymyśl pucherokową przemowę
Spróbuj ułożyć krótką rymowankę, np.:
Pucheroki idą z daleka,
Na szczęście, zdrowie – dla człowieka!
Dajcie jajko lub cukierka,
Bo odejdzie Pucherka!
Możesz dopasować tekst do swojej miejscowości lub szkoły.
Krok 6: Zaprezentuj Pucheroka
Załóż czapę, strój i zaprezentuj swoją przemowę kolegom, rodzinie lub klasie.
Możecie zorganizować pochód Pucheroków albo konkurs na najciekawszy strój.
