Sokolnictwo to tradycyjna sztuka polowania z ułożonym ptakiem drapieżnym – najczęściej sokołem, jastrzębiem lub orłem. Człowiek i ptak tworzą tu wyjątkowy duet: sokolnik uczy ptaka wracać na rękawicę, a ten w zamian pozwala mu obserwować z bliska świat dzikich drapieżników. To nie tylko technika łowiecka, ale też styl życia, wiedza przyrodnicza i rzemiosło przekazywane z mistrza na ucznia.
W 2010 r. sokolnictwo zostało wpisane na Reprezentatywną Listę Niematerialnego Dziedzictwa Kulturowego Ludzkości UNESCO jako „żywe dziedzictwo ludzkie”.
14 grudnia 2021 r. do tego międzynarodowego wpisu dołączyła Polska, a polskie sokolnictwo uznano oficjalnie za część światowego dziedzictwa.
Sokolnictwo w Polsce – od Piastów do UNESCO
Na ziemiach polskich sokolnictwo pojawiło się około X wieku, prawdopodobnie przejęte od ludów stepowych, m.in. Tatarów. Już Bolesław Chrobry utrzymywał ptaszników z różnych krajów, a w czasach późniejszych polscy władcy słynęli z rozbudowanych sokolarni. Za panowania Piastów działały królewskie ośrodki m.in. w Łowiczu, Niepołomicach, Płocku i Miechowie.
W XVI wieku tradycja osiągnęła swój „złoty czas”. W 1584 r. w Krakowie wydano dzieło „Myślistwo ptasze” Mateusza Cygańskiego – pierwszy traktat o sokolnictwie w języku polskim, uznawany dziś za jeden z najstarszych zabytków piśmiennictwa łowieckiego.
Wraz ze zmianami w łowiectwie sokolnictwo podupadło w XIX–XX w., ale po II wojnie światowej zaczęło się odradzać. Powstały kluby sokolników, prowadzone są kursy i pokazy edukacyjne, a hodowane w wolierach ptaki biorą udział w reintrodukcji sokoła wędrownego w Polsce – do środowiska wypuszczono już ponad tysiąc młodych osobników.
Jak wygląda współczesne sokolnictwo?
Dziś sokolnictwo w Polsce to przede wszystkim:
- pasja i edukacja przyrodnicza – pokazy lotów, lekcje w skansenach i ośrodkach edukacyjnych (np. Sokolarnia – Ośrodek Edukacji Ekologicznej Podlaskiego Muzeum Kultury Ludowej pod Białymstokiem), gdzie można z bliska zobaczyć sokoły, jastrzębie, orły i sowy;
- specjalistyczne rzemiosło – szycie rękawic, kapturków, budowa wolier, szkolenie ptaków z wykorzystaniem gwizdków, wabideł i długich rzemieni (lonż);
- ochrona przyrody – udział sokolników w programach restytucji ptaków drapieżnych oraz w odstraszaniu ptaków z lotnisk i dużych obiektów (tzw. „bioasekuracja”), co zwiększa bezpieczeństwo lotów.
Choć polowanie z ptakiem wciąż jest elementem praktyki, coraz większe znaczenie mają dziś funkcje edukacyjne i konserwatorskie – uczenie szacunku do dzikich ptaków, ich biologii i roli w ekosystemie.
