Wycinanki łowickie to tradycyjne, papierowe ozdoby wywodzące się z okolic Łowicza w środkowej Polsce. Dawniej przygotowywano je z okazji świąt, rodzinnych uroczystości oraz ważnych momentów w roku gospodarczym, a ich główną funkcją było upiększenie wnętrza chłopskiej chaty – ścian, belek stropowych czy pieca.
O początkach wycinanek mówi się różnie: część autorów wspomina o wzmiankach już w XVII wieku, inni podkreślają, że ludowe wycinanki w znanej dziś formie rozwinęły się dopiero w drugiej połowie XIX wieku, kiedy na wsiach pojawił się tani, kolorowy papier. Pewne jest jednak, że pod koniec XIX i na początku XX wieku wycinanka łowicka stała się jednym z najbardziej rozpoznawalnych symboli polskiej sztuki ludowej.
Polskie wycinanki i miejsce Łowicza
Polskie wycinanki ludowe są bardzo zróżnicowane – inne motywy i kolory spotkamy na Kurpiach, inne w okolicach Rawy, Opoczna czy Sieradza. Łowickie wycinanki, nazywane też czasem naklejankami, należą do najbardziej znanych: są wielobarwne, często symetryczne, zbudowane z kilku warstw papieru, a ich tematyka łączy kwiaty, zwierzęta i sceny z życia wsi.
Technika – jak powstaje wycinanka łowicka?
Tradycyjna wycinanka łowicka powstaje z kolorowego, błyszczącego papieru, z którego wycina się elementy nożyczkami (dawniej także nożycami do strzyżenia owiec), zwykle bez rysowania wzoru ołówkiem. Następnie poszczególne części są naklejane warstwowo na jasne tło – najczęściej biały karton. Daje to mocny kontrast kolorów i wrażenie lekkiej trójwymiarowości.
Charakterystyczne cechy wycinanki łowickiej:
- symetria (często względem jednej osi),
- rytmiczne powtarzanie motywów,
- żywe barwy – czerwienie, zielenie, żółcie, błękity, z dodatkiem czerni,
- bardzo dekoracyjna, uporządkowana kompozycja.
Motywy w wycinankach łowickich
Najczęściej spotykane motywy to:
- kwiaty i liście – rozbudowane bukiety, girlandy, rozety,
- ptaki i zwierzęta – przede wszystkim koguty i pawie,
- drzewka życia i roślinne kompozycje wyrastające z doniczek lub wazonów,
- sceny obrzędowe i rodzajowe – np. wesele, prace polowe, zabawy wiejskie, procesje.
Wszystkie te elementy łączy bogata kolorystyka i geometryczne uporządkowanie, dzięki czemu wycinanki łowickie są łatwo rozpoznawalne i świetnie sprawdzają się zarówno w tradycyjnych, jak i nowoczesnych wnętrzach.
Typy łowickich wycinanek
W tradycji łowickiej wyróżnia się trzy podstawowe typy wycinanek:
- Gwiozdy – okrągłe wycinanki w kształcie koła, z motywami roślinnymi, zwierzęcymi lub postaciami, naklejane na biały krążek o ząbkowanych brzegach. Wieszano je na belkach sufitu, często pomiędzy innymi wycinankami lub jako zakończenie tasiemek.
- Kodry – prostokątne, wydłużone „tafle” z kompozycjami kwiatowymi lub scenami z życia wsi (wesele, żniwa, prace domowe). Były to klasyczne elementy dekoracji wnętrza – umieszczane na belkach, nad drzwiami czy nad ławą.
- Tasiemki – wycinanki w formie dwóch papierowych wstęg, złączonych u góry i rozchylonych u dołu, zakończonych ząbkowanymi frędzlami. W miejscu połączenia często doklejano kwiat lub gwiozdę.
Te trzy formy – gwiozdy, kodry i tasiemki – tworzą podstawowy zestaw łowickich wycinanek, najczęściej pojawiający się w muzeach i współczesnych realizacjach.
